Daxili intizam qaydaları — gördüyüm üçüncü adam idi, eyni səbəbdən çıxarıldı

İlk dəfə birinin işdən çıxarıldığını gördüyümdə 22 yaşım vardı. Logistika şirkətində işləyirdim, ofisin küncündə, beş nəfərlik komanda. Adı Elnur idi. Səhərlər gec gəlirdi — 15 dəqiqə, 20 dəqiqə, bəzən yarım saat. Heç kim deməzdi əvvəl, hamı "bu dəfə də ötür" deyirdi. Sonra HR çağırdı, kağız verdi, imzala dedi. Töhmət. İkinci dəfə də gec gəldi. Yenə töhmət. Üçüncü dəfə artıq imza yox idi, sadəcə "sabah gəlmə" dedilər.

O dövr başa düşməmişdim niyə belə oldu. Düşünürdüm "10 dəqiqə gecikmək üçün adam işdən çıxarmazlar axı". Çıxardırlar. Çünki sənədli prosesdir. Daxili intizam qaydaları deyilən sənəd var şirkətin masasında — sən imza atmısansa, sən razısan. Pozursansa, mexanizm işləyir. Bir dəfə xəbərdarlıq, ikinci dəfə töhmət, üçüncü dəfə qapı.

O vaxtdan üç il keçdi. Bu müddətdə daha iki nəfər gördüm — eyni səbəbdən. Eyni şirkətdə deyil, fərqli yerlərdə, amma eyni hekayə. Davamiyyət. Hər neyse. Bu yazını yazıram ki, sən bu siyahıya dördüncü olmayasan. Daxili intizam qaydaları nədir, niyə vacibdir, hansı nöqtələrdə adam ən çox ilişir — danışım.

Daxili intizam qaydaları nədir, sadə dildə

Rəsmi tərif: təşkilatın işçilərdən gözləntilərini, davranış normalarını, hüquq və vəzifələri əks etdirən sənəddir. Adətən "Daxili intizam qaydaları" və ya "Korporativ etik kodeks" adlanır. Bəzi şirkətlərdə iki ayrı sənəddir, bəzilərində bir sənəddir.

Adi dildə: işə başlayanda imzaladığın o qalın sənəd. Hə, o. Çoxu adam oxumur, sadəcə imzalayır, masaya qoyur. Mən də belə etmişdim ilk işimdə. Sonra başa düşürsən ki, orda yazılan hər sətir əmək mübahisəsi olanda istinad edilir. İmzaladın — razısan. "Bilmirdim" deməyə yer yoxdur.

Azərbaycan Əmək Məcəlləsi bu sənədin əsaslarını qoyur. Maddə 186 və ətrafı — əmək intizamı, intizam tənbehləri. Şirkət öz daxili sənədini hazırlayır, amma kodeksin çərçivəsindən kənara çıxa bilməz. Yəni — şirkət sənə "gecikəndə 50 manat cərimə" yaza bilməz, çünki kodeksdə belə tənbeh yoxdur. Amma "gecikəndə töhmət, üç dəfə təkrar olunsa əmək müqaviləsinə xitam" yaza bilər — çünki kodeks bunu nəzərdə tutur.

Sənəddə nələr olur — bölmə-bölmə

Hər şirkətin öz versiyası var, amma əksərində bu bölmələr təkrarlanır:

• Davamiyyət. İş saatları, gecikmə qaydaları, qabaqcadan xəbərdarlıq müddəti. Gecikmənin neçə dəqiqədən artıq olmasının pozuntu hesab edildiyi.
• Geyim qaydaları. Korporativ ofislərdə adətən "iş geyimi"ndən danışılır. Restoranda və ya istehsalatda daha konkret — üniforma, gigiyena.
• İş və istirahət vaxtı. Nahar fasiləsi, qısa fasilələr, iş günü uzantısı.
• Konfidensiallıq. Şirkət məlumatlarının necə qorunması, kənar şəxslərlə nələrin paylaşılmasının qadağan olduğu.
• Maraqlar konflikti. Yan iş, eyni sektorda başqa şirkətdə işləmək, müştərilərlə şəxsi əlaqələr.
• Texnologiyadan istifadə. Şirkət kompüteri, email, internet. Bəli, sənin şirkət email-in yoxlanır əgər ki kodeksdə yazılıbsa.
• İntizam tənbehləri. Pozuntu olanda nə baş verir — xəbərdarlıq, töhmət, son töhmət, müqaviləyə xitam.

Sən imzaladığında bunların hamısına razısan. Ona görə imzalamadan əvvəl oxu. Vallah oxu. 20 dəqiqə çəkir, gələcəkdə 6 ay başını ağrıdır pozuntu olanda.

Adamların ən çox ilişdiyi nöqtələr

Üç il müşahidə etdiyim qədərlə — bunlar ən çox təkrarlanan pozuntulardır. Hamısı düzəldilə bilərdi, amma adam ya bilmir, ya əhəmiyyət vermir.

Gecikmə — birinci, ən sıx

Ahh, gecikmə. Hamı edir, çoxu fikirləşir "10 dəqiqə nə var ki". 10 dəqiqə özlüyündə bir şey deyil. 10 dəqiqə hər gün — fərqlidir. HR sənin "gəliş-gediş" loqunu görür, hər ay yığır, müdirə göstərir. Müdir gülümsəyib "vacib deyil" deyirsə — bu xoşgörü. Amma sənədli olaraq, kağız üzərində, sən pozuntu siyahısındasan.

Elnurun problemi bu idi. Birinci ay heç kim demədi. İkinci ay yenə. Üçüncü ay HR çağırdı. Onda artıq gec idi — log artıq qalın idi, kağız hazır idi.

Konfidensiallıq pozuntusu

Bunu adam fikirləşməyə də fikirləşmir. Dostuna deyirsən "biz X şirkəti ilə müqavilə bağlayırıq", dostun başqasına deyir, başqası rəqibə deyir, müqavilə pozulur. Bir həftə sonra HR-də oturursan və izah edirsən nə üçün şirkət sirrini paylaşdığını. İzah yoxdur. İmzaladığın sənəddə "şirkət məlumatları üçüncü şəxslərlə paylaşıla bilməz" yazır. Bitdi.

Bu pozuntunun cəzası adətən birbaşa xitamdır. Töhmət yox, mərhələ yox. Çünki şirkət üçün maliyyə zərəri var. Bunu nəzərdə tut.

Yan iş — bilmədiyin tələ

Çox şirkətin daxili intizam qaydalarında "eyni sektorda başqa şirkətdə yan iş qadağandır" yazılır. Sən hesab edirsən "məndən kim biləcək", amma LinkedIn-də profilini yeniləyəndə şirkət HR-i görür. Belə hallar olub. Mən bilim niyə adam bu qədər ehtiyatsız davranır, amma olub.

Eyni sektor olmasa da, bəzi şirkətlər ümumi yan iş qadağasını yazır. İmzalamısansa — razısan. Sonra şikayət etməyə yer yoxdur.

Şirkət texnologiyasından şəxsi istifadə

Şirkət kompüterində oturub şəxsi email-ini yoxlamaq, sosial mediada gəzmək, oyun oynamaq — bunların hamısı qaydalarda olur. Adətən kiçik qadağalardır, böyük cəza vermirlər ilk dəfə. Amma bir IT loqu çıxır müdirin masasına, sən hansı saatlarda nə etmisən — orada hər şey var. "Mən bunu etmədim" deməyə yer yoxdur, çünki sistem yazıb.

Tənbeh prosesi — necə işləyir

Azərbaycan Əmək Məcəlləsi üç tənbeh növünü tanıyır: xəbərdarlıq, töhmət, son xəbərdarlıqla töhmət. Sonuncudan sonra eyni növ pozuntu təkrarlanarsa — əmək müqaviləsinə xitam.

Burada vacib detal var ki, çoxu adam bilmir: tənbeh tətbiq etmək üçün şirkət sənədli proses keçməlidir. Yəni:

1. Pozuntu aktı tərtib edilir (kağız, tarix, imza).
2. Sənə izah tələb edirlər (yazılı izah verməyə 2 iş günü).
3. İzahın qəbul edilmir və ya yazmırsansa — tənbeh əmri çıxır.
4. Əmr sənə təqdim edilir, imzalatdırılır.

Bu addımlar atılmasa, tənbeh hüquqi cəhətdən etibarsızdır. Yəni — müdir səni bir gün çağırıb "sən gec gəlirsən, çıx get" deyə bilməz qanun çərçivəsində. Belə bir hal yaşasan, məhkəməyə getmək sənin hüququndur. Çox vaxt udulur. Mən bilim niyə adam bunu bilmir, amma sənədli prosesə bu qədər diqqət edən şirkət azdır.

Düzü, kiçik şirkətlərdə əksəri bu addımları atmır. Bu sənin lehinə olan haldır əgər səni nahaq yerə çıxarmaq istəyirlərsə. Pis halda, kağız yoxdursa, sən udacaqsan məhkəmədə. Bu sözü zibilləməyə dəyər — yazılı sənəd və imzalı əmrlər olmasa, tənbeh keçərsiz sayılır.

İmzalamadan əvvəl nə etməli

İlk gün gəlirsən, HR qalın sənəd verir, "buranı imzala, oranı imzala". Çoxu adam imzalayır, sonra yarım il sonra "mən bunu bilmirdim" deyir. Bilirdin. İmzaladın.

Tövsiyə — və bu sadə tövsiyədir:

• Sənədin bir nüsxəsini özün üçün istə. Hüququndur. Verməsələr — şübhəli şirkətdir.
• İmzalamadan əvvəl oxu. 20-30 dəqiqə. Söhbət dəqiqədə deyil, illərdə.
• Anlaşılmaz nöqtələri soruş. "Bu nə deməkdir?" demək normaldır. Yazıq görünmürsən, ağıllı görünürsən.
• Konfidensiallıq və yan iş bölmələrini xüsusilə diqqətlə oxu — bunlar ən çox problem yaradır.

Mən özüm ilk işimdə imzaladım oxumadan. Üç ay sonra başa düşdüm ki, "məzuniyyət əvvəlcədən 30 gün xəbərdarlıqla istənilir" yazılıb. Toy üçün 2 həftə əvvəl xəbər vermişdim, çətinlik çıxdı. Heç kim mənə qabaq deməmişdi.

Qısa söhbət — niyə bu vacibdir

Daxili intizam qaydaları sənə qarşı deyil. Düzü əvvəl mən də belə düşünürdüm — "şirkət bunu yazır ki, məni cəzalandırsın". Yox. Şirkət bunu yazır ki, ortaq oyun qaydaları olsun. Sən bilirsən nə gözlənilir, müdir bilir nə tələb edə bilər, HR bilir hansı halda nə edəcək. Aydınlıq. Hamı üçün.

Problemli olan — qaydaları oxumamaq. İmzalayıb şkafa atmaq. Sonra pozanda təəccüblənmək. Bunu etmə.

Get şirkətindəki sənədi tap. Aç, oxu. 20 dəqiqə. Hər neyse — gələcək sən-ə yaxşılıq edirsən.

FAQ

Daxili intizam qaydaları və əmək müqaviləsi eyni şeydir?

Yox. Əmək müqaviləsi sənin vəzifən, maaşın, iş yerin haqqında ikitərəfli razılaşmadır. Daxili intizam qaydaları isə bütün işçilərə şamil olunan ümumi davranış sənədidir. Hər ikisini imzalayırsan, hər ikisi hüquqi qüvvədədir.

Şirkət hər istədiyini daxili intizam qaydalarına yaza bilərmi?

Yox. Azərbaycan Əmək Məcəlləsi çərçivəsi var. Şirkət kodeksin nəzərdə tutmadığı tənbeh növləri qoya bilməz (məsələn maaş cərimələri). Kodeksə zidd olan bənd hüquqi cəhətdən etibarsızdır, məhkəmədə üstün gəlirsən.

Töhmət aldım, nə baş verir?

Töhmət sənədli tənbehdir, sənin şəxsi işinə düşür. Eyni növ pozuntu bir il ərzində təkrarlanmazsa, töhmət avtomatik silinir. Təkrarlanarsa — növbəti tənbeh və sonra xitam riski var.

İşdən çıxarılma əmrini qəbul etməsəm nə olar?

Qəbul etmək məcbur deyil mənası ilə. Sən onu imzalayırsan ki, "təqdim edildi" anlamında. Əgər çıxarılma haqsızdırsa, 1 ay müddətində məhkəməyə müraciət etmək hüququn var. Şirkətin tənbeh prosesini düzgün aparmadığını sübut edə bilsən, bərpa olunursan.

Daxili intizam qaydalarını oxumadan imzalamışam, indi nə edim?

Get HR-ə, nüsxə istə, oxu. Hələ də imkan var. Pozuntu etməmisənsə, sənə qarşı heç bir hal yoxdur. Sadəcə öyrən ki, hansı qaydalara tabesən. Gələcəkdə həm rahat işləyirsən, həm gözlənilməz problemlər çıxmır.