Təhsil pillələri və səviyyələri — bir dəfə özüm də qarışdırmışdım

Düzü bu mövzuya ilk dəfə baxanda mən özüm də qarışdırmışdım. Universitetə qəbul olunmuşdum, ata-anam "bakalavriat" deyirdi, müəllim "ali təhsilin birinci səviyyəsi" deyirdi, bir dostum "yox sən hələ subbakalavrsan" deyirdi — heç biri eyni şeyi demirdi mənə görə, amma əslində demək olar eyni şeydən danışırdılar. Sadəcə hər kəs başqa söz işlədirdi. Pff. Ona görə bu yazını yazıram — bir yerdə adam dilində bütün anlayışlar.

Aşağıdakı məlumatların əksəriyyəti "Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunundan götürülüb. Mən sadəcə onları normal sıraya düzdüm və hər birinin yanına bir-iki cümlə əlavə etdim ki, oxuyanda "ahh bax bu o deməkdir" deyəsən.

Təhsil — sistemləşdirilmiş bilik, bacarıq və vərdişlərin mənimsənilməsi prosesi və onun nəticəsidir. Yəni həm öyrəndiyin yoldur, həm də sonda əldə etdiyin şey. İkisi də.

Təhsil səviyyələri və dərəcələri

• Subbakalavr — yüksək texniki peşə təhsili səviyyəsində və orta ixtisas təhsili pilləsində məzunlara verilən peşə-ixtisas dərəcəsidir. Yəni kollec bitirib gələnlər.
• Bakalavriat — müvafiq ixtisaslar üzrə geniş profilli mütəxəssis hazırlığını həyata keçirən ali təhsilin birinci səviyyəsi olub, bu səviyyəni bitirmiş şəxslərə bakalavr ali peşə-ixtisas dərəcəsi verilir. Universitetin "ilk 4 ili" dediyimiz hissə.
• Magistratura — ali təhsilin ikinci səviyyəsi olub, magistraturanı bitirmiş şəxslərə magistr ali elmi-ixtisas dərəcəsi verilir. Bakalavrı bitirdikdən sonra 2 il davam edirsən.
• Rezidentura — tibb ixtisasları üzrə əsas (baza ali) təhsili əsasında həkim-mütəxəssis hazırlığı formasıdır. Həkim olacaq adamların magistratura əvəzi yolu.
• Dissertasiya — müvafiq elmi dərəcə almaq üçün təqdim edilən elmi tədqiqat işi olub, dissertasiya işini yerinə yetirən şəxs isə dissertant adlanır.
• Doktorantura — ali təhsilin ən yüksək səviyyəsi, doktorluq elmi dərəcəsinin alınmasını həyata keçirən yüksək səviyyəli elmi kadr hazırlığı forması olub, doktoranturada təhsil alan şəxs doktorant adlanır. Fəlsəfə doktoru elm sahələri üzrə doktoranturada verilən yüksək elmi dərəcə; elmlər doktoru isə ən yüksək elmi dərəcədir.

Buradan keçək formalara — yəni "necə oxuduğun" hissəsinə.

Azərbaycan Respublikasında tətbiq olunan təhsil formaları

• Formal təhsil — dövlət təhsil sənədinin verilməsi ilə başa çatan təhsil forması. Yəni sonda diplom alırsan.
• İnformal təhsil — özünütəhsil yolu ilə biliklərə yiyələnmənin forması. YouTube-da kurs izləmək, kitab oxumaq, özün öyrənmək — bu sayılır.
• Qeyri-formal təhsil — müxtəlif kurslarda, dərnəklərdə və fərdi məşğələlərdə əldə edilən və dövlət təhsil sənədinin verilməsi ilə müşayiət olunmayan təhsil forması. Pulu verirsən, kursa gedirsən, sertifikat alırsan amma dövlət diplomu yox.

Təhsil müəssisələri

Təhsil müəssisələri tipləri və növlərinə görə fərqlənirlər:

• Məktəbəqədər təhsil müəssisələri (körpələr evi, körpələr evi-uşaq bağçası, uşaq bağçası, sanator tipli məktəbəqədər təhsil müəssisəsi, sağlamlıq imkanları məhdud olan uşaqlar üçün xüsusi məktəbəqədər təhsil müəssisələri).
• Ümumi təhsil müəssisələri (ibtidai, ümumi orta və tam orta ümumtəhsil məktəbləri, ümumtəhsil internat məktəbləri, inteqrasiya təlimli internat tipli təhsil müəssisələri, xüsusi məktəblər və xüsusi internat məktəbləri, sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar üçün xüsusi məktəblər və internat məktəbləri, xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlar üçün müəssisələr, istedadlı şagirdlər üçün məktəblər, gimnaziyalar, liseylər və digər müəssisələr).
• Məktəbdənkənar təhsil müəssisələri (yaradıcılıq və inkişaf mərkəzləri, ekologiya və turizm mərkəzləri, uşaq-gənclər idman-şahmat məktəbləri, uşaq-gənclər idman məktəbləri, uşaq-gənclər şahmat məktəbləri və s.).
• Peşə təhsili müəssisələri (peşə məktəbləri, peşə liseyləri, peşə təhsil mərkəzləri).
• Orta ixtisas təhsili müəssisələri (kolleclər).
• Ali təhsil müəssisələri (universitetlər, akademiyalar, institutlar və s.).
• Əlavə təhsil müəssisələri (universitetlər, institutlar, mərkəzlər və s.).
• Təhsil fəaliyyətini həyata keçirən digər müəssisələr (uşaq musiqi, incəsənət və rəssamlıq məktəbləri və s.).

Azərbaycan Respublikasındakı təhsil pillələri və səviyyələri

İndi gəldik əsas suala — pillələrə. Bunları sıra ilə yadda saxlamaq lazımdır, çünki çoxu qarışdırır.

• Məktəbəqədər təhsil.
• Ümumi təhsil: ibtidai təhsil; ümumi orta təhsil; tam orta təhsil.
• Peşə təhsili: ilk peşə təhsili; texniki peşə təhsili; yüksək texniki peşə təhsili.
• Orta ixtisas təhsili.
• Ali təhsil: bakalavriat (əsas (baza ali) tibb təhsili); magistratura (rezidentura); doktorantura (adyunktura).

Mənbə: "Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu.

FAQ

Təhsil pillələri ilə təhsil səviyyələri arasında fərq nədir?

Düzü çoxu qarışdırır. Pillə — daha geniş kateqoriyadır (məsələn "ali təhsil"). Səviyyə isə həmin pillənin içindəki addımlardır (bakalavriat, magistratura, doktorantura). Pillə qutudur, səviyyə qutunun içindəki rəflərdir.

Subbakalavr nədir, bakalavr ilə eyni şeydir?

Yox, fərqlidir. Subbakalavr kollec və yüksək texniki peşə təhsili məzunlarına verilən dərəcədir. Bakalavr isə universitet məzunlarına. Səviyyəcə bakalavr daha yüksəkdir.

Qeyri-formal təhsillə informal təhsil eynidir?

Yox, ikisi başqadır. İnformal — özün öyrənirsən, heç kim yoxdur (kitab, YouTube, blog). Qeyri-formal — kursa, dərnəyə gedirsən, müəllim var, amma sonda dövlət diplomu almırsan, yalnız sertifikat. Bir-birinə oxşayır, amma fərqi var.

Rezidentura magistraturanın yerinə keçir?

Tibb ixtisasları üçün bəli. Həkim olacaq adam bakalavrdan sonra magistraturaya getmir, rezidenturaya gedir. Bu onun sahəsi üçün ekvivalentdir.

Doktoranturanın sonunda hansı dərəcə alınır?

İki dərəcə var. Fəlsəfə doktoru — yüksək elmi dərəcədir. Elmlər doktoru — ən yüksək elmi dərəcədir. Fəlsəfə doktoru əvvəl gəlir, elmlər doktoru ondan sonra, daha çətindir.

Hər neyse. Mövzu uzundur, qanun da uzundur, amma əsas anlayışları bir-bir oxuyanda artıq qarışıq görünmür. Mən özüm bunu yazandan sonra bir də anladım ki, sistemin məntiqi əslində sadədir — sadəcə adlar bir az qorxudur. İndi sənə də qorxutmasın.