Təhsilin pillələri və səviyyələri — bunu 17 yaşımda kimsə mənə izah etsəydi…
11-ci sinifdə müəllimimiz lövhədə "subbakalavr" sözünü yazdı və mən elə oturdum ki, "bu nədir indi, bakalavrın kiçik qardaşı?". Vallah o vaxta qədər heç eşitməmişdim. Sonra evdə anam soruşdu "kollecə getmək istəyirsən, ali məktəbə?" — mən isə hansının hansı olduğunu bilmirdim də. Düzü, o yaşda heç kim oturub sənə cədvəl çəkmir.
İndi sənə yazıram ki, mənim kimi gecə yarısı Google-da "təhsil pillələri nədir" yazıb qarmaqarış cavablara baxma. Bütün sistemi adam-adam danışacam. Bakalavr, magistr, kollec, peşə məktəbi — hamısı bir yerdə, sıra ilə, qardaşımla danışırmış kimi.
Qısa cavab — sənin əlinə tutuşduracağım siyahı
Tələsənsənsə yuxarıda bunu oxu, qalanını sonra. Azərbaycanda təhsil sistemi belə qurulub:
- Məktəbəqədər — 1-6 yaş. Bağça. Məcburi deyil, amma 5 yaşdan məktəbəhazırlıq qrupu məcburidir.
- İbtidai — 6-10 yaş, 1-4 sinif. Məcburi.
- Ümumi orta — 10-15 yaş, 5-9 sinif. Məcburi. Sonunda şəhadətnamə.
- Tam orta — 15-17 yaş, 10-11 sinif. Sonunda attestat.
- Peşə təhsili — 9-dan və ya 11-dən sonra. 1-3 il. Peşə diplomu.
- Orta ixtisas (kollec) — 9-dan sonra 4 il, 11-dən sonra 2 il. Subbakalavr.
- Bakalavriat — 11-dən sonra, 4 il. (Tibb 6 il, ayrı söhbət.)
- Magistratura — bakalavrdan sonra, 2 il.
- Doktorantura — magistrdən sonra, 3-4 il.
Yuxarıdakı siyahı qanunda da belədir — 2009-cu il "Təhsil haqqında" Qanun, 833-IIIQ. Adı çəkdim ki, sən sonra istəsən özün də yoxlaya biləsən, mən havadan demirəm.
Bağça pilləsi — bilirəm hamı atlayır, amma…
Mən bağçaya getməmişəm. Anam evdə baxırdı, kənd yerində idik, bağça məsələ deyildi onda. Sonra 1-ci sinifdə adam tək başına oxumağa başlayanda gördüm ki, sinifdə bağçada hərflərə baxmış uşaqlar 2 addım irəlidirlər. O zaman elə bilirdim "məndə beyin yoxdur". Sonra başa düşdüm ki, sadəcə həmin uşaqlar 1 il əvvəl başlamışdılar.
Hər neyse. Rəsmi olaraq pillə 1 yaşdan 6 yaşa qədərdir. 5 yaşdan məktəbəhazırlıq qrupu — bu hissə 2018-dən etibarən məcburidir. Uşaq bağçası (dövlət ya özəl) və ya məktəbin nəzdindəki hazırlıq qrupu. Bu pillə diplom-zad vermir, adi cəmiyyət təcrübəsidir əslində.
Məktəb — 11 il, amma içində 3 ayrı pillə var
Adamların çoxu deyir "məktəb 11 ildir, bitdi". Texniki olaraq isə məktəb daxilində üç pillə var. Mənim üçün də gec aydın oldu bu.
İbtidai (1-4 sinif)
6 yaşda başlayırsan, 4 il oxuyursan. Oxu, yaz, hesabla, ətraf aləmlə tanış ol. Buraxılış imtahanı yoxdur, 4-cüdən 5-ə avtomatik keçirsən. Mən bu illəri xatırlayanda sadəcə zəng vurub həyətdə qaçmaq gəlir gözümə. Az qala dərs yox idi həmin yaşda — yox, dayan, var idi, sadəcə beynimə pis düşməmişdi.
Ümumi orta (5-9 sinif)
5 il. Riyaziyyat, fizika, kimya, biologiya — bütün bu fənlər burada açılır. 9-cu sinfin sonunda Ümumi orta təhsil haqqında şəhadətnamə verilir. Bu sənəd ilə kollecə və ya peşə məktəbinə girə bilirsən. Universitetə yox — universitet üçün attestat lazımdır.
Bu məqamı vurğulamaq istəyirəm, çünki 9-cu sinifdə adam həyatının ilk böyük seçimini edir: "10-a getməliyəm, yoxsa kollecə?" Cavabı yoxdur, hərənin öz vəziyyəti. Mənim bibim oğlu 9-dan sonra texnikuma getdi, indi metroda mühəndis köməkçisi, normal pul qazanır. Mənim sinifimdən bir oğlan 10-a qaldı, sonra DİM-də uğursuz oldu, indi nə bilim hardadır. Pillə özü pis deyil, sənin niyyətin önəmlidir.
Tam orta (10-11 sinif)
2 il. Bu pillə əslində ali məktəb hazırlığıdır, başqa heç nə. Humanitar, riyaziyyat-iqtisad, təbiət — üç təmayül var. Seçirsən. 11-in sonunda tam orta təhsil attestatı. Sonra DİM. Sonra ya keçirsən, ya keçmirsən. Bu hissəni romantikləşdirmək istəmirəm — vallah çətindir, hamı qorxur, kimisi keçir, kimisi ikinci dəfə cəhd edir. Bu da normaldır.
Peşə təhsili — niyə dostlarım xəbərdar deyil bundan?
Düzü, peşə təhsili Azərbaycanda kifayət qədər danışılmır. Halbuki yaxşı seçimdir. Mən rayonda bir tanışım var — Elnur, qaynaqçı. 2 illik peşə məktəbi bitirdi, indi tikinti şirkətində layihə-layihə işləyir. Maaşı bəzi bakalavrdan yuxarıdır. Bunu deyəndə adamlar "ay yox, peşə..." deyirlər. Niyə? Bilmirəm. Hə də, status məsələsidir bizim cəmiyyətdə.
Pilləni üçə ayırırlar:
- İlk peşə təhsili — aşpaz köməkçisi, satıcı kimi sadə peşələr. 9-dan sonra adətən 1 il.
- Texniki peşə təhsili — qaynaqçı, elektrik ustası, traktor sürücüsü. 1-2 il.
- Yüksək texniki peşə təhsili — CNC operator, avto-diaqnost. 2-3 il.
Diplom verirlər. Texniki sahədə işəgötürən bu diplomu çox normal qarşılayır. Ofis tərəfdə isə yox — orada bakalavr istəyirlər. Bunu açıq deyim ki, sonra "məni aldatdılar" demə.
Kollec — universitetin yarısı deyil, ayrı şeydir
Burada uşaqlıqdan ən böyük yanlışım çıxır: mən elə bilirdim kollec "kasıb adamın universiteti"dir. Yoxx. Kollec orta ixtisas pilləsidir, ayrı bir səviyyədir. 9-cu sinif məzunları üçün 4 il, 11-cilər üçün 2 il. Sonunda subbakalavr diplomu — yəni bakalavrdan bir pillə aşağıda, amma orta məktəb attestatından bir pillə yuxarıda.
Niyə kollec seçilir? Bir-iki real səbəb:
- 2 ildə əlində ixtisas diplomu olur, iş axtarmağa başlayırsan.
- Tibb bacısı, mühasibatlıq köməkçisi, kompüter texniki kimi sahələrdə subbakalavr işə girir.
- Kollecdən sonra istəsən universitetin 2-ci kursuna birbaşa keçə bilirsən. Yəni gec başlasan da pillə-pillə qalxma imkanı var.
Bir saniyə — yuxarıda dedim "bakalavrdan bir pillə aşağıda", bunu dəqiqləşdirim. Hüquqi cəhətdən subbakalavr ali təhsil sayılmır. Yəni dövlət qurumunda "ali təhsil tələb edilir" yazılan vəzifəyə müraciət edə bilmirsən. Bunu bilmək vacibdir.
Ali təhsil pillələri — bakalavr, magistr, doktor
Gəldik əsas hissəyə. Universitet hissəsi. Ali təhsil pillələri 3-dür: bakalavriat, magistratura, doktorantura. Sıra ilə.
Bakalavriat — 4 il, "əsas diplom"
11-ci sinif attestatı və ya kollec subbakalavrı ilə girirsən. 4 il oxuyursan. Sonda bakalavr dərəcəsi alırsan. İşəgötürənlər "ali təhsil tələb olunur" yazanda 99%-i bu diplomu nəzərdə tuturlar. Tibb istisna — orada 6 il oxunur, hərbi sahə də ayrı təşkilatlardan asılıdır.
Mənim öz bakalavr illərim… uff. İlk il sevirdim, 2-ci il yarı yorulmuşdum, 3-də işə başladım, 4-də artıq dərslərə getmək üçün öz-özümlə müharibədə idim. Hər neyse — bitdi, diplom götürdüm, və ilk işimə girəndə heç kim diplomumdakı qiyməti soruşmadı. Yalnız "var ya yox" baxdılar. Bunu nəzərə al — diplom qapını açır, içəri sənin özün girir.
Magistratura — 2 il, dar ixtisas
Bakalavrdan sonra. 2 il. Bir mövzuya dərinləşirsən, kiçik bir tədqiqat işi yazırsan. Magistr dərəcəsi alırsan. Niyə oxunur? Bir-iki səbəb var və düzü hamısı eyni dərəcədə yaxşı deyil:
- Tədqiqat aparmaq, akademik yola getmək istəyirsən — bəli, lazımdır.
- Beynəlxalq şirkətdə yüksək vəzifəyə müraciət edirsən — bəzən şərtdir.
- İş tapa bilmirsən və "magistraturada qalım, vaxt qazanım" deyirsən — bunu deməyəcəm yaxşıdır, deməyəcəm pisdir. Adam-adamdır. Bəzən nəfəs alır, bəzən gec qaldığını başa düşür.
Doktorantura — 3-4 il, əksər adam üçün lazım deyil
İki səviyyə: fəlsəfə doktoru (PhD) və elmlər doktoru. Bu pillə tədqiqat və universitet müəllimliyi üçündür. Yəni İT şirkətində işləyirsənsə doktoranturaya getmək vacib deyil, vallah heç kim sənə bonus vermir bunun üçün. Amma akademiyada qalmaq istəyirsənsə — yolun budur, başqa yol yoxdur.
Hər pillədən sonra iş bazarında nə olur?
Bu hissəni xüsusi yazıram, çünki bütün təhsil pillələrini bilmək gözəldir, amma əsas sual: bu pillədən sonra mən nə işləyə bilərəm? Açıq danışım:
- 9 sinif şəhadətnaməsi — rəsmi tam iş üçün hələ tezdir (yaş minimumu 18). Peşə məktəbi, kollec, ailə təsərrüfatı. Bəzi yerdə qeyri-rəsmi köməkçi işlər.
- 11 sinif attestatı — bakalavriata gedirsən, və ya birbaşa işə. Restoran, mağaza, çağrı mərkəzi, kuryer — attestat kifayət edir.
- Peşə diplomu — texniki sahədə işçi vəzifəsi, sərbəst usta, tikinti, servis.
- Subbakalavr — orta səviyyəli ixtisas vəzifələri. Mühasib köməkçisi, tibb bacısı, texniki dəstək.
- Bakalavr — ofis işləri, mütəxəssis vəzifələri, orta məktəb müəllimliyi, mühəndislik girişi.
- Magistr — ekspert mövqeləri, beynəlxalq şirkətdə yuxarı vəzifə girişi.
- Doktor — universitet müəllimi, tədqiqat institutu, ixtisaslı məsləhətçi.
Bunlar qaydadır, amma həyat qayda ilə getmir. Magistri olan kimi tanışım var, indi taksi sürür. Bakalavrı yarımçıq qoymuş tanışım var, öz studiyası var, çox yaxşı qazanır. Diplom imkandır, qələbə deyil. Bunu deməyim lazımdır.
Hər neyse — bir-iki son söz
Yazını yazarkən fikirləşdim ki, kaş 16-17 yaşımda kimsə oturub mənə bu cədvəli göstərsəydi. Saatlarla forumlarda oxudum, müəllimimdən sual verdim — biri başqa şey deyirdi. Sonda gedib özüm yaşadım hər şeyi. Sən yaşamasan da olar — yuxarıda yazılanları bir dəfə oxu, lazım olanda yenidən qayıt, qoy beynində bir xəritə qalsın.
Pillələr arasında "yaxşı"sı yoxdur. Hər kəsin öz yolu. Mən tanımıram bir adamı ki, sırf bakalavr olduğu üçün xoşbəxt olsun. Tanımıram bir peşə diplomlu da ki, peşman olsun. Bir də onu deyim — pillə dəyişmək olar. 30 yaşında oxumağa gedən tanışlarım var. Heç gec deyil. Vallah.
FAQ
9 sinifdən sonra hansı sənəd verilir?
Ümumi orta təhsil haqqında şəhadətnamə. Bu sənəd ilə kollecə və ya peşə məktəbinə girə bilərsən. Universitet üçün isə 11-i bitirib attestat almaq lazımdır.
Kollec və universitet eyni şey deyil?
Yox, fərqli pillələrdir. Kollec orta ixtisas, subbakalavr verir. Universitet ali təhsil, bakalavr verir. Amma kollec bitirdikdən sonra universitetin 2-ci kursuna birbaşa keçid imkanı var.
Bakalavriat neçə ildir?
Standart olaraq 4 il. Tibb sahəsində 6 il. Hərbi sahələrdə təşkilatdan asılı. Sonrasında magistratura əlavə 2 il, doktorantura 3-4 ildir.
Peşə təhsili ali təhsilin yerini tutur?
Texniki vəzifələrdə bəli — qaynaqçı, elektrikçi, avtomexanik kimi sahələrdə peşə diplomu kifayət edir. Ofis, hüquq və tibb sahələrində isə bakalavr tələb olunur. Yəni sənin sahənə baxır.
Doktorantura iş üçün lazımdır?
Əksər iş yerləri üçün yox. Doktorantura universitetdə müəllim olmaq, elmi tədqiqat institutunda işləmək və ya yüksək səviyyəli akademik ekspert olmaq üçündür. İT, biznes, ofis sahəsində lazım deyil.
Məktəbəhazırlıq qrupu məcburidirmi?
Bəli, 2018-ci ildən etibarən 5 yaşdan məktəbəhazırlıq qrupu məcburidir. Uşaq bağçasında və ya məktəbin nəzdindəki qrupda keçirilir.
